به منظورارزیابی اثر تنش خشکی بر عملکرد و اجزای آن در پنبه و انتخاب بهترین رقم، 14 رقم پنبه در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرارطی سال زراعی 1391 و تحت دو شرایط آبیاری معمول و تنش خشکی در مزرعه تحقیقاتی مرکز آموزش فنی و حرفه ای شهرستان نهبندان مورد مطالعه قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین ارقام مورد بررسی از نظر کلیه صفاتاختلاف معنی دار (p£0.01) وجود دارد و تنش خشکی برروی صفاتی نظیر تعداد روز تا گلدهی، ارتفاع بوته، تعداد شاخه زایا، وزن وش، تعداد غوزه در بوته و درصدکیل الیاف تاثیرگذار بوده است. صفات تعداد غوزه در بوته، تعداد شاخه زایا، ارتفاعودرصد کیل الیاف همبستگی مثبت و معنی داربا عملکرد داشتند. صفات ارتفاع، تعداد شاخه زایا، تعداد روز تاگلدهی،درصد کیل الیاف و تعداد غوزه در بوته تاثیر بیشتری بر روی عملکرد داشتند و 71 درصد تغییرات عملکرد وش را توجیه نمودند. درتجزیه بای پلات صفات تعداد شاخه زایاو تعداد غوزه در بوته به عنوان صفات متمایز کننده (صفاتی که باعث تفاوت بین ارقام می شوند) و عملکرد به عنوان نماینده صفات معرفی شدند. ارقام ورامین وبختگاندارای عملکرد بالا بودند. همچنین ارقام ورامین، بختگان، مهر و ساحل عملکرد پایدارتری داشتند. رقم ورامین نزدیک ترین رقم به رقم ایده آل (رقمی فرضی که دارای بیشترین و پایدارترینعملکرد باشد) بود.

تعداد 19 لاین گندم دوروم برگزیده از آزمون مقدماتی عملکرد به همراه رقم شاهد دهدشت در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در پنج منطقه گچساران، گنبد، مغان، خرم آباد و ایلام طی سه سال زراعی 1394-1391 بررسی شدند. تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر ژنوتیپ، سال و مکان و برهمکنش سال × مکان، سال × ژنوتیپ و ژنوتیپ × سال × مکان بر عملکرد دانه معنی دار بود. آزمون اسکریت نشان داد که چهار مولفه اصلی اول سهم قابل توجهی در توجیه برهمکنش ژنوتیپ در محیط (GEI) داشتند، به طوری که مولفه اصلی اول و دوم به ترتیب 70/22٪ و 71/18٪ از تغییرات را توجیه می کردند. نمودار موزاییکی نشان داد که 54/11٪ از تنوع کل ناشی از اثر ژنوتیپ و 46/88٪ ناشی از برهمکنش ژنوتیپ در محیط بود. نمودار گرمایی نیز نشان داد که ژنوتیپ های 16، 19 و 20 دارای عملکرد بالا در بسیاری از محیط ها بودند. نمای چندضلعی بای پلات نشان داد که ژنوتیپ های 8، 7، 20 و 13 با توجه به نزدیک بودن به مبدا بای پلات، ژنوتیپ هایی با پایداری عمومی بالا به محیط های آزمایشی بودند و همچنین ژنوتیپ های 18، 15 و 11 سازگار به هیچ کدام از محیط ها نبودند. مطالعه همزمان اثر ژنوتیپ و برهمکنش ژنوتیپ در محیط با نمای محور تستر متوسط (ATC) از بای پلات نشان داد که ژنوتیپ های نزدیک به محور ATC، شامل ژنوتیپ های 2، 7، 1 و 20 علاوه بر پایدار بودن نسبت به بقیه ژنوتیپ ها، دارای عملکرد بالاتر از متوسط کل بودند و می توانند به عنوان ژنوتیپ های پایدار در نظر گرفته شوند. نمای بای پلات ژنوتیپ ایده آل نیز نشان داد که ژنوتیپ های 1 و 2 نزدیک ترین ژنوتیپ به ژنوتیپ ایده آل و در نتیجه مطلوب ترین آن ها بودند. نمای برداریGGE بای پلات نشان داد که محیط های با توانایی تمایز و نمایندگی (1 و 3)، محیط های مناسبی برای انتخاب ژنوتیپ های سازگار بودند. در مجموع، ژنوتیپ های 8، 7، 20 و 13 با نماهای مختلف بای پلات، علاوه بر پایداری از عملکرد بالاتری نیز برخوردار بودند و می توانند برای گزینش یا توصیه رقم استفاده شوند.

تلاقی دی آلل در مطالعات ژنتیکی برای تعیین نحوه توراث صفات مهم در بین مجموعه ای از ژنوتیپ ها برای تشخیص والدین برتر در تولید هیبرید و یا اصلاح ارقام استفاده می شود. کنترل ژنتیکی صفت تیپ آلودگی زنگ زرد در یک تلاقی دی الل یک طرفه برای شش رقم گندم شامل،) Tiritea شاهد حساس)، Karamu, Otane, Kotaer, Tancred  و Briscard مورد مطالعه قرار گرفت. این ارقام به همراه 15 نتایج دورگ آن ها برای سه پاتوتیپ زنگ زرد 38E0A+ و-7E18A- و 134E134A+ ارزیابی شدند. برای هر پاتوتیپ یک طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار برای 21 تیمار استفاده شد. روش بای پلات که براساس دو مولفة اصلی روی داده های متمرکز دی آلل بنا شده است، برای این مطالعه به کار گرفته شد. تجزیه واریانس اختلافات معنی دار بین 21 تیمار برای صفت تیپ آلودگی نشان داد. تغییر پاتوتیپ ها دلیل پدیده برگشت غالبیت در اکثر تلاقی ها بود. رقم Briscard برای پاتوتیپ های 38E0A+ و134E134A+  و رقم Kotaer برای پاتوتیپ 7E18A- دارای بیشترین اثر ترکیب پذیری عمومی (GCA) برای صفت تیپ آلودگی بودند، بنابراین در والدین مذکور به دلیل بزرگی GCA ، اثر افزایشی در کنترل صفت تیپ آلودگی نقش مهمی دارند، لذا می توان از آن ها در برنامه های اصلاحی برای تولید ارقام مقاوم به زنگ زرد استفاده نمود. بیشترین ترکیب پذیری خصوصی (SCA) منفی در تلاقی Karamu × Kotare برای پاتوتیپ7E18A- ، در تلاقیOtane × Tirtea برای پاتوتیپ 38E0A- و در تلاقی Kotare × Briscard برای پاتوتیپ 134E134A+ مشاهده شد. مقادیر SCA نشان دهنده اثر غالبیت برای مقادیر پایین صفت تیپ آلودگی بود. نتایج نشان داد که تیپ آلودگی به عنوان یک جزء مقاومت تحت کنترل ژنتیکی است و انتخاب برای این صفت می تواند در برنامه های اصلاحی گندم موثر باشد.

هدف: ارزیابی ژنوتیپ های مختلف، تحت شرایط متفاوت محیطی، جهت شناسایی ژنوتیپ های مطلوب، بسیار مؤثر است. روش پژوهش: به­ همین منظور برای ارزیابی پاسخ 12 ژنوتیپ وارداتی باقلا تحت تأثیر کاربرد هورمون اسیدجیبرلیک (به­عنوان یک عامل محیطی) به­روش GGE- بای­پلات، آزمایشی به­صورت طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در پاییز سال 1397 در گلخانه پژوهشی دانشگاه شهرکرد انجام شد. محلول پاشی اسیدجیبرلیک با غلظت­های صفر، 10 و 30 پی­پی­ام از مرحله دو برگی تا مرحله گل­دهی بوته­ها به­صورت هفتگی انجام شد. یافته­ها: نتایج تحلیل واریانس از تأثیر معنی­دار دو عامل ژنوتیپ، هورمون و تعامل مشترک آن­ها روی عملکرد دانه ارقام موردبررسی حکایت داشت. اثر متقابل معنی­دار دو عامل ژنوتیپ و هورمون اسیدجیبرلیک به تنهایی 33/22 درصد تغییرات کل عملکرد دانه ژنوتیپ­های مورد ارزیابی را به خود اختصاص داد. دو مؤلفه اول حاصل از تحلیل مدل GGE- بای­پلات در مجموع 5/86 درصد تغییرات مربوط به عملکرد دانه ناشی از ژنوتیپ و تعامل آن با هورمون اسیدجیبرلیک را بیان کردند. نتیجه­گیری: براساس تحلیل بای­پلات­ های ترسیم شده مبتنی بر این دو مؤلفه ژنوتیپ ­های C2، C4، C10 و C6 با عملکرد بالاتر از میانگین کل (64/17) و واکنش نسبی مناسب به هورمون اسیدجیبرلیک، مناسب­ترین ژنوتیپ ­ها در شرایط اجرای این آزمایش معین شدند. با توجه به نیاز به ژنوتیپ­ هایی با پتانسیل عملکردی بالا جهت افزایش عملکرد دانه، از این ژنوتیپ ­ها برای به­ نژادی این محصول می­توان بهره برد. هشت ژنوتیپ باقی­ مانده با عملکرد کم تر از میانگین کل، به کاربرد هورمون واکنش خاصی نشان نداده و براساس این مطالعه ژنوتیپ ­های نامطلوب تعیین شدند.

1چکیده مبسوط مقدمه و هدف: یکی از مهمترین منابع تأمین انرژی در دنیا دانه‎های روغنی هستند. کلزا که یکی از مهم‎ترین گیاهان دانه روغنی جهان می باشد ارزش غذایی و اقتصادی بالایی دارد به‎طوریکه دانه آن حاوی 40 درصد روغن و پروتئین کنجاله حاصل از روغن‎کشی آن دارای بیش از 35 درصد پروتئین است. این گیاه سازگاری بالایی با شرایط آب و هوایی متنوع دارد و با توجه به نیاز کشور در تأمین روغن خوراکی انتخاب ژنوتیپ های پرمحصول با خصوصیات مطلوب در این گیاه به‎منظور پایداری در تولید از اهمیت بالایی برخوردار است. هچنین بررسی رابطه بین عملکرد و سایر صفات زراعی، راندمان برنامه های اصلاحی را با تعیین معیار انتخاب مناسب، بهبود می بخشد به‎نحویکه برخی به‎نژادگران ترجیح می‎دهند جهت دستیابی به عملکرد بالا گزینش ارقام را به‎طور غیرمستقیم و با استفاده از صفات مرتبط با عملکرد انتخاب نمایند. از روش‎هایی که مشخصات مناسب‎تری از وضعیت ژنوتیپ‎ها و صفات ارائه می‎دهد روش‎های گرافیکی است که بررسی همبستگی و روابط بین صفات را به صورت تصویری و ارزیابی و شناسایی ژنوتیپ های مطلوب بر اساس مقادیر ترکیبات عملکرد-صفت را نیز امکان پذیر می‎سازد. لذا هدف از این مطالعه مقایسه ژنوتیپ های مختلف کلزا از لحاظ چندین صفت و تحلیل همبستگی بین صفات مختلف آن ها و همچنین انتخاب ژنوتیپ های برتر کلزا بر اساس ترکیب صفات زراعی با عملکرد روغن با استفاده از روش های بای پلات ژنوتیپ × صفت (genotype × trait biplot) و بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) بود. مواد و روش‎ها: در این راستا تعداد پانزده لاین جدید به‎همراه دو رقم در ایستگاه تحقیقات کشاورزی گنبد در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در سال زراعی (99-1398) ارزیابی شدند. صفات فنولوژیکی، موفولوژیکی و اجزای عملکرد شامل روز تا شروع گلدهی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف، وزن هزار دانه، درصد روغن و عملکرد روغن مورد اندازه گیری قرار گرفتند. در این پژوهش برای مطالعه روابط متقابل میان صفات مختلف و انتخاب بهترین ژنوتیپ های کلزا از روش های بای پلات ژنوتیپ × صفت (genotype × trait biplotGT) و بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplotGYT) استفاده شد. یافته‎ها: نتایج نشان داد که روش بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) نسبت به روش بای پلات ژنوتیپ × صفت (genotype × trait biplot) کارایی بیشتری دارد. بر اساس بای پلات و شاخص ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot)، همبستگی مثبتی بین کلیه ترکیبات عملکرد-صفت مشاهده شد و ژنوتیپ های شماره 17 و سپس ژنوتیپ های شماره 11 و 4 به ترتیب با قرار گرفتن در جهت محور افقی نمودار مختصات تستر متوسط به‎عنوان بهترین ژنوتیپ ها در ترکیب عملکرد روغن با روز تا شروع گلدهی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف، وزن هزار دانه و درصد روغن و ژنوتیپ های شماره 2 و 15 به‎ترتیب با قرار گرفتن در انتهای محور افقی نمودار مختصات تستر متوسط، ضعیف ترین ژنوتیپ ها شناخته شدند. همچنین نتایج نمایش برداری بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) نشان داد که همبستگی مثبت بالایی بین عملکرد روغن × تعداد شاخه فرعی، عملکرد روغن × تعداد دانه در غلاف، عملکرد روغن × وزن هزار دانه، عملکرد روغن × ارتفاع گیاه، عملکرد روغن × درصد روغن، روز تا گلدهی/عملکرد روغن و روز تا رسیدگی فیزیولوژیک/عملکرد روغن وجود دارد که نشان دهنده سودمندی ترکیب تعداد شاخه فرعی، تعداد دانه در غلاف، وزن هزاردانه، درصد روغن، ارتفاع بوته و زمان رسیدن (تعداد روز تا گلدهی و رسیدگی) با عملکرد روغن برای افزایش تولید ژنوتیپ ها در کلزا می باشد. نتیجه‎گیری: به‎طور کلی نتایج نشان داد که روش بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) نسبت به روش بای پلات ژنوتیپ × صفت (genotype × trait biplot) ابزار مناسب تری برای بررسی روابط میان صفات و همچنین ارزیابی، مقایسه و انتخاب ژنوتیپ های مختلف کلزا از لحاظ چند صفت بود. بر اساس نمایش مختصات تستر متوسط بای پلات ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot)، ژنوتیپ های 17، 11 و 4 به ترتیب با شاخص ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) برابر با 2/22، 1/33 و 1/01 به عنوان بهترین ژنوتیپ ها و ژنوتیپ های شماره 2 و 15 به‎ترتیب با مقادیر شاخص ژنوتیپ × عملکرد × صفت (genotype by yield × trait biplot) برابر با 1/78- و 01/1- به‎عنوان ضعیف ترین ژنوتیپ ها از نظر عملکرد روغن و سایر صفات زراعی شناخته شدند. همچنین صفات تعداد شاخه فرعی، تعداد دانه در غلاف، وزن هزاردانه، ارتفاع بوته و زمان رسیدن (تعداد روز تا گلدهی و رسیدگی) می توانند به عنوان شاخص های مناسب در برنامه های اصلاحی برای انتخاب ژنوتیپ های با عملکرد بالا در کلزا مورد استفاده قرار گیرند.

روش GGE بای پلات با بهره گیری از روش های چند متغیره، علاوه بر تجزیه و تحلیل مناسب داده ها، کار تفسیر نتایج را تسهیل می کند. در این آزمایش تعداد 10 رقم محلی و اصلاح شده با دارا بودن خصوصیات کمی و کیفی مطلوب در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در سه منطقه رشت، آبکنار و چپرسر طی دو سال زراعی 1392 و 1393 مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج حاصل از روش GGE بای پلات نشان داد که شش ژنوتیپ BC25، BC4، RI18446-13، RI18435-13، حسنی و آبجی بوجی در رأس چند ضلعی قرار گرفتند و بیشترین فاصله را از مرکز بای پلات داشتند و بنابراین، از نظر عملکرد دانه بهترین یا ضعیف ترین ژنوتیپ ها در همه محیط ها و یا حداقل در تعدادی از محیط های مورد مطالعه بودند. در این مطالعه، ژنوتیپ های BC9، BC25، RI18436-46 و صالح دارای عملکرد و پایداری زیاد،BC4 دارای عملکرد زیاد و پایداری متوسط،RI18446-13 دارای عملکرد زیاد و پایداری کم،RI18435-13 دارای عملکرد و پایداری کم، حسنی دارای عملکرد کم و پایداری متوسط و آبجی بوجی و RI18430-74 دارای عملکرد کم و پایداری زیاد بودند. در مجموع بر اساس نتایج این پژوهش، لاین BC4 (حاصل تلاقی برگشتی رقم آبجی بوجی به عنوان والد دوره ای و رقم صالح به عنوان والد بخشنده)، که دارای پایداری متوسط و عملکرد دانه قابل قبول (5.5-5 تن در هکتار) بود، با برخورداری از میزان آمیلوز متوسط (21-20 درصد)، دوره رشد مناسب (115-110 روز) و ارتفاع بوته مطلوب (110-105 سانتی متر)، به عنوان ژنوتیپ برتر (پرمحصول و پایدار) این آزمایش انتخاب شد که جهت کشت در شرایط محیطی استان های شمالی کشور پیشنهاد می شود.

ارزیابی ژنوتیپ ها و شناسایی محیط های بزرگ از اهداف مهم آزمایشات ناحیه ای عملکرد می باشند. اگرچه عملکرد اندازه گیری شده ترکیب اثرات ژنوتیپ، محیط و اثر متقابل ژنوتیپ×محیط است، ولی فقط اثر ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ×محیط در ارزیابی ژنوتیپ ها و شناسایی محیط های بزرگ دخالت دارند. روش GGE بای پلات با بررسی توام اثر ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ×محیط در آزمایشات ناحیه ای عملکرد، شناسایی محیط های بزرگ را تسهیل می کند. در این مطالعه، از روش GGE بای پلات برای تجزیه آزمایشات ناحیه ای کلزای زمستانه (Brassica napus L.) استفاده شد. دو مولفه اصلی اول مدل رگرسیون مکانی، 65 درصد از کل تغییرات مشاهده شده را توجیه نمودند. نمودار چند ضلعی بای پلات نشان داد که شش ژنوتیپ برتر و سه محیط بزرگ بر اساس مدل رگرسیون مکانی وجود دارد. بر اساس بای پلات ژنوتیپ ایده آل، ژنوتیپ DP.94.8 بر اساس هر دو مقوله پایداری و میانگین عملکرد، بهتر از سایر ژنوتیپ ها در تمامی محیط های مورد مطالعه بود و سازگاری عمومی بالایی داشت. بررسی عملکرد نسبی ژنوتیپ ها در محیط کرج نشان داد که ژنوتیپ SLM046 بیشترین عملکرد را در این محیط دارا می باشد. بر اساس منابع تغییر ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ×محیط، ژنوتیپ های Olara، Consul و SLM046 ژنوتیپ های مناسب و برتر با سازگاری خصوصی برای هرکدام از محیط های بزرگ تحت کشت کلزا در ایران بودند. بر اساس نتایج این تحقیق، ژنوتیپ های Olaraو Consul به ترتیب برای مناطق اراک و شهرکرد و ژنوتیپ SLM046 برای مناطق اصفهان، اسلام آباد، سنندج، زرقان، زنجان، کرج و همدان پیشنهاد می شوند.

تنش شوری یکی از تنش های غیرزنده مهم در مناطق خشک و نیمه خشک از جمله ایران می باشد. تنوع بالایی میان ژنوتیپ های گندم نان ایرانی از نظر تحمل به شوری مشاهده شده است. در این تحقیق برای مطالعه روابط متقابل میان صفات مختلف و همچنین ارزیابی عملکرد ژنوتیپ های گندم از روش بای پلات استفاده شد. در این مطالعه 110 ژنوتیپ گندم نان در مزرعه تحقیقاتی مرکز ملی تحقیقات شوری، در دو شرایط بدون تنش و تنش شوری مورد ارزیابی قرار گرفتند. شوری آب آبیاری در شرایط بدون تنش و تنش شوری به ترتیب 2 و 10 دسی زیمنس بر متر بود. نتایج نشان داد که عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت همبستگی مثبت بالایی با عملکرد دانه در هر دو شرایط بدون تنش و تنش شوری داشتند. بنابراین بنظر می رسد که عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت می توانند بعنوان معیارهای مناسب برای انتخاب ژنوتیپ های با عملکرد بالا در شرایط بدون تنش و تنش شوری مورد استفاده قرار گیرند. در این تحقیق در بین 110 ژنوتیپ گندم نان مورد بررسی، لاین های امیدبخش پیشرفته Salt22، Salt29 و Salt30 بعنوان متحمل ترین ژنوتیپ ها به تنش شوری شناسایی شدند که می توان می توان در مناطق شور و بعنوان والدین برای بهبود ژرم پلاسم گندم برای تحمل به شوری در برنامه های اصلاحی استفاده نمود.

به منظور مطالعه ترکیب پذیری و برآورد پارامترهای ژنتیکی صفت عملکرد دانه در کلزا، هفت لاین کلزا در قالب یک طرح تلاقی نیمه دی آلل 7´7 مورد ارزیابی قرار گرفتند. بذور 28 دورگ نسل F1 به همراه والدین کشت شده و از روش گرافیکی GGE biplot برای تجزیه و تحلیل داده های حاصل استفاده گردید. روش بای پلات والدین مورد بررسی را بصورت ژنوتیپ محک (Tester) و انتری در یک نمودار نشان داده و امکان استخراج اطلاعات بطور گرافیکی را فراهم می نماید. بر اساس نتایج تجزیه واریانس، میانگین مربعات ترکیب پذیری عمومی درسطح احتمال پنج درصد و میانگین مربعات ترکیب پذیری خصوصی و میانگین مربعات ژنوتیپ ها برای عملکرد دانه در سطح احتمال یک درصد معنی دار گردید. نتایج حاصل از روش بای پلات نشان داد که دو مولفه اصلی 74.3 درصد (مولفه اصلی اول 47.7 درصد و مولفه اصلی دوم 26.6 درصد) از تغییرات مشاهده شده را توجیه نمودند. روش گرافیکی GGE biplot نشان داد والد Opera دارای بیش ترین ترکیب پذیری عمومی مثبت و والد Fornax دارای بیش ترین مقدار ترکیب پذیری عمومی منفی بود. ترکیب پذیری خصوصی ناشی از دو والد خاص،TALAYE با OPERA و TALAYE با ORIENT بیشترین مقدار بود. بطور کلی نتایج این تحقیق نشان داد که در بین والدین مورد بررسی هتروزیس کافی برای تولید و معرفی ارقام دورگ وجود دارد.